Lodyans
Istwa ki fè nou ri, reflechi, epi konekte ak kilti nou. | Stories that make us laugh, think, and connect with our culture.
📰 YO BAY LOPITAL LA DO
— DOKTÈ YO RETE KANPE 📰
Gouvènman an pa peye yo depi nèf mwa.
MSF fenmen pwogram Gonaïv la. ONG yo deplase zòn. Bidjè ministè sante a toujou yon pwomès ki poko rive.
Men Doktè Marie-Claire Beaumont, li toujou la. Chak maten. Pòt kabinè li louvri a sèt è.
Sa ki pase nan Gonaïv se pa yon sekrè. Depatman Atibonit la se youn nan zòn ki gen mwens aksè a swen primè nan tout Ayiti. Selon done ki soti nan etid ki pibliye nan Frontiers in Public Health nan fen 2025, sistèm sante Ayiti a soufri de twa maladi chronic: depandans sou èd ekstèn, enegalite nan aksè, ak finansman piblik ki prèske absant.
Chif yo di verite plat: Ayiti gen yon doktè pou plis pase dis mil (10,000) moun nan zòn riral. Nan Gonaïv, Lopital Raboteau fonksyone ak ekipman ki pa t renouvle depi plizyè ane. Mòtalite maternal nan peyi a te monte soti 154.9 pou chak 100,000 akouchman an 2022
— rive 201.2 an 2023.
Se pa yon kriz ki vini. Se yon kriz kwonik ke pèsonn pa trete kòm ijans.
Men sa gouvènman an pa ka konte: Doktè Marie-Claire e doktè tankou li yo.
Nan yon kabinè ti sal nan yon katye Gonaïv, li resevwa pasyan yo san randevou, san asirans, souvan san peye. Lè anestezi a manke, li jwenn yon altènativ. Lè kouran koupe
— e li koupe souvan
— li travay ak flach. Lè yon manman ap akouche nan mitan lannwit, li pran telefòn li epi li vini.
"Yo mande m poukisa mwen rete," li di yon jou, nan yon konvèsasyon ant de doktè.
"Mwen di yo: si tout moun ki ka ede pati, ki moun ki pral rete?"
Sa Doktè Marie-Claire ap konstwi, li pa rele l yon inisyativ. Li rele l obligasyon. Li rele l kominote. Li rele l senpleman
— travay.
Nan kominote nou an, gen reyèlman yon mouvman ki ap grandi dousman, san fanfà: doktè, enfimyè, ak travayè sante kominotè ki ap òganize tèt yo pou ofri swen primè laba kote gouvènman pa rive, kote ONG yo pa rete. Yo pataje resous. Yo fòme jèn. Yo bati yon sistèm sa yo dwe ta gen deja.
Sa yo fè a
— ekonomis ta rele l "swen de santé inofisyèl."
Pasyan yo rele l senpleman: delivrans.
Nouvèl jodi a pa soti nan yon konferans pou laprès. Li pa gen yon siyet pou laprès. Li pa pral nan rapò ONU a.
Men li reyèl: nan Gonaïv, nan Ayiti, gen moun ki chwazi rete e ki konstwi sa yo pa jwenn
— brik pa brik, pasyan pa pasyan, jou pa jou.
"Yon sèl dwèt pa ka manje kalalou"
— men lè dwèt yo kole ansanm, menm san gouvènman, yo ka bati yon sistèm sante yon kominote ka depann de li.
Sa yo merite: yon sal daktyografi, yon bidjè, yon rekonesans ofisyèl.
Sa yo jwenn: rekonesans pasyan yo. Pou kounye a, sa sifi pou yo kontinye.
Eske ou konn yon travayè sante kominotè Ayisyen ki ap fè travay ekstraòdinè san rekonesans?
Nonmen yo nan kòmantè yo. Jodi a, yo merite yon li. 👇
#Lodyans #KreyolGenius #SantePiblik #DoktèAyisyen #Gonaiv #Ayiti #SanteKominotè #MedsenKiRete
🎭 ELEKSYON NAN GAGÈ A
— TOUT MOUN PREZIDAN, PÈSONN PA KANDIDA 🎭
"Politik la tankou dlo, li pran fòm veso li ye a."
E nan gagè Tonton Bobo a, veso a pa twò solid.
Samdi maten nan Gonaïv, solèy pa fin leve, gagè a deja cho.
Pa poutèt kòk yo. Non. Kòk yo, yo sèlman ap gade. Se mesye yo ki tap goumen
— ak pawòl, ak men, ak mouchwa yo ap vante nan lè chak fwa youn leve vwa l.
Lanbwichat te la. Li te toujou la lè istwa ap fèt. Kòmsi Bondye te mete l sou tè a espre pou temwen tèt fò moun.
Twa kòk te dwe goumen jodi a. Men anvan premye kòk te ka antre, Ciceron
— yon gwo bòs nan lari Raboteau
— leve kanpe:
Ciceron: "Frèm, mwen di nou depi lontan: si pa gen nouvo direksyon nan peyi a, nou pap janm monte!"
Tout tèt vire. Lanbwichat gade sik kafe l.
Dezafi, yon ti machann: "Ki nouvo direksyon? Se ou menm ki vle dirije tou?"
Ciceron: "Mwen? Non! Mwen se yon òm ki konn verite. Men mwen ta ka. Si yo te mande m."
Lanbwichat bwè yon ti gout. Ah. Konsa.
Yon lòt mesye — Philbert, soulye l toujou pwòp menm lè li nan gagè
— louvri bouch li:
Philbert: "Problèm Ayiti se edikasyon. Si tout timoun te ka li, peyi a ta diferan."
Ciceron: "Edikasyon?!
Edikasyon pou ki sa?
Pou fòme moun k ap ale Kanada?!"
Tonton Bobo (propriétè gagè a, san leve je l nan kòk li): "Ban m trankilite, mesye yo. Kòk mwen an dwe goumen."
Pèsonn pa tande Tonton Bobo.
Yon katryèm mesye
— Arséne, ke pèsonn pa konnen twò byen
— louvri bouch li tou. Li di kòk yo gen dwa goumen jan yo vle, men se leta ki dwe règlemante gagè yo paske se kominote ki bati ekonomi gagè a e ekonomi pa dwe laisse faire
— Lanbwichat pa tande rès la. Li te kòmanse konplè soufle nèz li deja.
Lanbwichat (dousman, pou tèt li): Se menm moun yo. Chak samdi. Chak Ayiti. Tout moun gen pwoblèm. Tout moun gen solisyon. Pèsonn pa konn ki kote pou kòmanse.
Finalman, Tonton Bobo lage kòk li nan aren an.
Kòk la goumen senkant sekòn. Lòt kòk la tonbe.
Silans total.
Yon sèl mesye
— ti bòs laplas, ki pa t di yon sèl mo pandan tout deba a
— ranmase kòk ki pèdi a, pase men l sou li dousman, gade l nan je, epi leve kanpe:
Ti bòs laplas: "Bon. Mwen pral bay li manje, pran swen li, epi nan twa mwa, li pral goumen ankò."
Li ale. Pèsonn pa suiv li.
Lanbwichat gade dèyè l jis li disparèt nan raje a. Epi li di sa li te panse depi kòmansman:
"Se pa moun ki pale pi fò ki rebati peyi a. Se moun ki ranmase sa ki tonbe, pran swen li, epi kòmanse ankò."
Moral istwa a?
👉 Tout moun konn diagnostike. Moun ki ka geri yo
— se yo k ap chanje bagay.
#LodyansSixto #Lanbwichat #PolitikAyiti #Gonaiv #LesonLavi #KreyolGenius
📰 DI SEKÒN
— STEVENSON SAVART TE PÒTE AYITI DEVAN TOUT MONN LAN 📰
San pentbal. San fòs militè. San diskoudèl.
Jis yon jèn gason, de ski, ak yon kostim ki di tout bagay san yo pa pale yon mo.
Vandredi 7 fevriye 2026, Stevenson Savart antre nan Estadi San Siro nan Milan, Itali
— pòtè drapo Ayiti pandan sèremoni ouvertir Jwèt Olimpik Ivè Milan Cortina 2026. Li te sèl. Se pa te yon gwo delegasyon. Ayiti te gen de atlèt sèlman
— Savart, yon skiè fon-de-bwa, ak Richardson Viano, yon skiè alpèn.
Men kostim ke yo te mete a
— se la istwa a kòmanse pale.
Dezayenè italyen-ayisyen Stella Jean kreye inifòm nan sou enspirasyon yon pyès atistik Edouard Duval-Carrié
— yon pent Ayisyen ki nan Miyami.
Zèv la montre Toussaint Louverture sou chwal rouj la, epe nan men l ki tounen yon sèpan. Nan tradisyon Vodou, sèpan sa a reprezante Danbala
— lwa sajès, lapè, ak pite.
"Nou te gen ka di sekòn, ka nèf sekòn," Stella Jean te di anvan sèremoni an. "Nan di sekòn sa yo, de atlèt sa yo dwe vin kò drapo Ayiti. Nou dwe di tout bagay san yon sèl mo."
E yo te fè sa.
Tonton Sila te gade transmisyon an sou telefòn li. Li pa t ap dormi — se klè li pa t ap dormi. Youn nan zanmi li te voye l videyo a a minwi.
Li te gade Savart mache avèk diyite nan mitan milyè atlèt lòt nasyon yo. Li te gade kostim nan
— wouj ak ble drapo a, istwa Toussaint sou do yon skiè ki grandi Kanada men ki pòte Ayiti nan kè li.
Tonton Sila panse ak yon bagay Stella Jean te di: "Ayiti gen kichòy pou ofri monn lan
— menm nan mitan tout sa k ap pase a."
Pa lajan. Pa kontra. Pa pwomès.
Kichòy ki pi solid pase sa
— istwa. Memwa. Atizay. Idantite.
Pandan kèk sekòn nan San Siro, monn lan te gade yon jèn gason ki pòte yon drapo rouj ak ble, epi monn lan te konprann
— pou yon moman
— ke Ayiti pa sèlman yon kriz. Ayiti se yon sivilizasyon.
Edouard Duval-Carrié, atistis ki penti a, di ke li pral reprezante Ayiti tou
— nan Biennal Veniz nan mwa me 2026. Drapo a kontinye vwayaje.
Savart ski. Jean dezayne. Duval-Carrié pent. Viano kouri desann mòn lanèj.
Nou pa bezwen eksplike Ayiti bay monn lan. Nou jis mete figi nou devan l, avèk diyite, e nou kite travay nou pale.
Men anpil, chay la vin pi lejè
— e jodi a, chay la te lejè ase pou yon jèn gason pote l sou Monte Olimp.
Ki sa w te santi lè ou wè Stevenson Savart antre nan San Siro ak drapo Ayiti a?
Di m nan kòmantè yo. 👇🇭🇹
#Lodyans #KreyolGenius #Ayiti #MilanCortina2026 #StevensonSavart #StellaJean #EdouardDuvalCarrie #OlimpikaHayiti
✨ KISA OU RELE TÈT OU LÈ YO MANDE KI MOUN OU YE? ✨
Gen yon kesyon yo poze nou tout, yon jou oswa yon lòt.
Nan yon aewopò. Nan yon tribinal. Nan yon klas. Nan yon fèt. Kelkefwa se yon fonksyonè ki poze l. Kelkefwa se yon timoun k ap gade w.
"Ki moun ou ye, egzakteman?"
Maître Antoine gen trente-senk an pratik lwa. Li te plede devant tribinal nan Pòtoprens, Montreal, Miyami. Li konn jiris ki pran van lè yo tande voix li. Li konn dirije salklas pandan dis è san gade nòt.
Men yon jou, nan yon salklas Kanada, yon elèv poze l yon kesyon ki te sanble senp:
"Maître, si yon peyi pòv pwodui moun entèlijan, poukisa peyi a toujou rete pòv?"
Silans total. Trant-de elèv ap gade l.
Maître Antoine te ka reponn ak chif. Li te ka site rapò FMI, done migrasyon, endis devlopman imen. Li te ka fè sa — se sa doktè a ka fè.
Men se pa sa li te fè.
Li te di: "Mwen se Ayisyen. Manman m te vandam Madan Sara
— li leve a kat è di maten, li kouvri tout mache Gonaïv anvan solèy leve. Li pa janm ale lekòl pase klas sizyèm. Men li konte lajan yon granbankye pa ta ka konte. Li fòme m. Eske ou ta rele kominote pa m pòv?"
Silans ankò. Men se yon lòt kalite silans kounye a.
Sa Maître Antoine konnen
— sa nou tout konnen lè nou pran tan pou reflechi
— se ke idantite nou se pa yon chèk pou nou montre. Se yon rasin.
Lè yo mande ki moun ou ye, yo pa mande non ou. Yo mande sa ki fò ou, sa ki fè ou debout, sa ki rete nan men w lè yo pran tout lòt bagay.
Nan kominote Ayisyen, nou gen yon repons klè pou kesyon sa. Repons lan pa kòmanse ak pasopò. Li kòmanse ak lakou. Ak mache. Ak chante ki leve avan solèy. Ak men ki travay, pye ki mache lwen, kè ki rete kole ak peyi a menm lè kò a nan lòt bò dlo.
"Se pa gwo bouch ki fè gwo moun." Sa granmoun yo te di. Se rasin ki fè moun. Se istwa ki fè moun. Se moun ki chwazi pou yo sonje ki yo ye, menm lè monn lan ap eseye fè yo bliye.
Maître Antoine pa janm obliye repons li ba elèv la.
Li pa janm obliye elèv la non plis
— jenn gason ki te poze kesyon an
— ki te vin wè l apre klas la, je l mouye, pou di:
"Mèsi, maître. Mwen te bezwen tande sa."
Eske ou janm te oblije eksplike kote ou soti ba yon moun ki pa te prepare pou verite a?
Ki sa ou te di? 👇
#Lodyans #KreyolGenius #Idantite #AyitiEverywhere #DiasporaStories #WhoAreYou
MOUN LAVIL YO PA KONPRANN
— MENM BAGAY CHAK FWA 🎭
"Mache ak moun lavil, w aprann ak yo."
Men mwen ta ajoute: aprann pran pasyans tou.
Frè Tibout se yon artizàn. De men l yo fè tout bagay
— kay, chèz, tab, pòt.
L ap travay bwa ak fè depi li te gen douz an. Nan Gonaïv, tout moun konnen Frè Tibout. Si ou vle yon bagay solid, ou ale kote Frè Tibout. Si ou vle yon bagay ki pral dire senk jenerasyon, ou ale kote Frè Tibout.
Men vandredi pase, Frè Tibout te fè erè. Li monte Pòtoprens.
Koze a te senp. Yon kliyan lavil te vle yon mèb espesyal
— "yon atelye modèn pou travay lakay,"
li di Frè Tibout nan telefòn. Frè Tibout pa konnen sa "atelye modèn" vle di, men li konnen travay. Li pran bis la, zafè l nan men l, kè li anfòm.
Li rive biwo a. Yon ti fi ak limyè nan men l — men se pa bouji, se telefòn
— ap gade l de anlò rive anba.
Ti fi a: "Monsieur, vous avez rendez-vous?"
Frè Tibout bese tèt li yon ti kras. "Wi madmwazèl, mwen gen randevou. Onè!"
Ti fi a (ap chichote nan telefòn li): "Quelqu'un qui ressemble à... un artisan... est arrivé."
Yon moun ki sanble yon artizàn. Frè Tibout tande sa. Li gade de men li. Se menm men sa yo ki fè tab kote madmwazèl la ap chichote a, men li pa di anyen.
Yo fè l tann. Yon è. Frè Tibout chita dwat, men sou jenou l, je l gade pòt la. Moun ap pase. Tout moun gen abiman pwòp, papye, sak do, telefòn
— men pèsonn pa gen men. Pèsonn pa gen men ki travay.
Se konsa lavil la ye, Frè Tibout panse. Tout moun konekte, men pèsonn pa konplete anyen.
Finalman, kliyan an parèt. Yon jèn gason ak linèt ki koute plis pase yon chèz Frè Tibout.
Kliyan an: "Ah, vous êtes le... menuisier?"
Frè Tibout: "Mwen se yon artizàn, wi, mesye. Gen yon diferans."
Kliyan an wè dezeny Frè Tibout. Je l louvri. Douj li lage. Eske ou janm wè yon moun ki espere jwenn yon vye tab, men li jwenn yon travay ki kapab nan yon mize?
Yo pale pandan de è. Frè Tibout eksplike chak detay — bwa ki soti nan Atibonit, fè ki fòje nan yon lakou Gonaïv, polis ki fèt a la men pandan twa jou.
Kliyan an (dousman): "Monsieur... ça ne se fait plus comme ça, normalement."
Frè Tibout (san kite je l bese): "Wi mesye. Sepandan, se konsa sa dire."
Yo sele mache a. Frè Tibout desann eskalye a, souri nan kwen bouch li.
Moun lavil yo pa konprann. Yo wè yon vye moun ak de gwo men sal.
Yo pa wè ke de men sal sa yo ka fè bagay ki pral kanpe lè kò pa gen fòs ankò.
Moral istwa a? 👉 Lavil la ka rann ou bèl, men se lakou a ki rann ou solid.
#LodyansSixto #FreTibout #Artizana #Gonaiv #LesonLavi #KreyolGenius
Jèn Ayisyen yo ak Mache Travay la
📰 NOUVÈL JOU A: Rapò nasyonal yo montre chômaj jèn Ayisyen an depase 60% nan zòn iben yo — men istwa a pa kòmanse ak chif sa a.
Doktè Marie-Claire ap pale:
Sa ki fè m triste pa chif la. Sa ki fè m triste se sa ki dèyè l.
Nou gen jèn ki diplome
— inivèsite, lekòl teknik
— ki chita lakay paske pa gen travay ki kòresponn ak fòmasyon yo.
Nou gen yon lòt gwoup jèn ki pa fini lekòl men ki gen konpetans reyèl nan koud, nan mécanique, nan teknik nimerik
— epi yo pa gen akè a kapital pou yo kreye biznis pa yo.
Se pa yon kriz parese. Se yon kriz estrikti.
Men sa m wè ki fèt malgre sa: jèn ki kreye pwòp chemen yo.
Madam ki vann nan Facebook, tigason ki ranje telefòn nan yon ti boutik Delmas, jèn fi ki aprann grafik sou YouTube epi ki kounye a fè logo pou antrepriz Kanadyen yo.
Rezistans Ayisyen an toujou pase pa kreyativite.
"Mache chèche pa janm dòmi san soupe."
💬 Kijan jèn nan antouraj ou ap debrouye jodi a?
Pataje yon istwa siksè.
#Lodyans #KreyolGenius #JènAyisyen #EconomieHaiti #DoktèMarieClaire #Travay